Năm cô gái ngồi bên nhau trong một khu vườn yên tĩnh. Không có hành động lớn, không có kịch tính, không có một câu chuyện được kể theo lối thông thường. Chỉ là một cuộc trò chuyện rất nhẹ. Nhưng chính từ sự nhẹ nhàng ấy, bức tranh đã đi đến một kết quả gần như vượt ngoài mọi hình dung ban đầu: khoảng 3,7 triệu USD.
Với Vũ Cao Đàm, đây không còn đơn thuần là một mức giá cao. Nó là một dấu mốc.
Ở một góc độ nào đó, con số trên 3 triệu USD khiến người ta liên tưởng đến Chân dung cô Phượng của Mai Trung Thứ – một tác phẩm từng tạo nên một cột mốc lớn cho hội họa Việt Nam trên thị trường quốc tế. Những khoảnh khắc như vậy rất hiếm, bởi khi một tác phẩm Việt Nam đi qua ngưỡng vài triệu USD, câu chuyện không chỉ còn nằm trong phạm vi của một họa sĩ. Nó bắt đầu chạm đến vị trí của mỹ thuật Việt Nam trong một thị trường rộng lớn hơn.
Nhưng trường hợp của Vũ Cao Đàm lần này có một sức nặng riêng.
Bức tranh được sáng tác năm 1939, bằng mực và gouache trên lụa, kích thước khoảng 85,6 × 114,5 cm. Với tranh lụa, đây là một quy mô đặc biệt lớn. Và nếu nhìn trong toàn bộ sự nghiệp của Vũ Cao Đàm, đây chắc chắn thuộc nhóm những tác phẩm lụa có kích thước nổi bật nhất được biết đến.
Chỉ riêng kích thước ấy đã tạo nên một lợi thế rất khác.
Lụa không phải chất liệu dễ dàng cho những bố cục lớn.
Màu thấm nhanh, lớp màu mỏng, bề mặt nhạy, và sai sót rất khó sửa theo cách của sơn dầu. Tranh càng lớn, việc kiểm soát độ loang, độ trong, sắc độ, nhịp điệu và sự cân bằng của toàn bộ bố cục càng khó. Với năm nhân vật cùng xuất hiện trên một mặt lụa rộng, người họa sĩ không chỉ cần khả năng vẽ tốt, mà cần một tư duy bố cục rất chắc.
Vũ Cao Đàm đã làm được điều đó bằng một cách rất nhẹ.
Năm cô gái được đặt cạnh nhau nhưng không tạo cảm giác chật chội. Mỗi người có một tư thế, một hướng nhìn, một trạng thái riêng, nhưng tất cả vẫn nằm trong cùng một nhịp.
Người phụ nữ áo đỏ phía bên trái tạo một điểm nóng đầu tiên. Bên cạnh là một mảng xanh giúp hạ nhịp màu. Nhân vật trung tâm giữ vai trò kết nối. Người áo vàng ở tiền cảnh trở thành điểm sáng mạnh nhất của toàn bộ mặt tranh. Và người phụ nữ phía sau, với sắc xanh nhạt hơn, làm không gian như được mở rộng thêm một lớp.
Điều đáng chú ý là Vũ Cao Đàm không cần mô tả quá nhiều.
Khuôn mặt các nhân vật đều rất tiết chế. Mắt, mũi, miệng không bị nhấn vào chi tiết. Không ai nhìn thẳng vào người xem. Không có một nhân vật nào cố gắng “giao tiếp” trực tiếp với người đứng ngoài.
Bởi vậy, người xem có một cảm giác rất lạ: dường như mình đang vô tình nhìn thấy một khoảnh khắc riêng tư.
Một cuộc trò chuyện mà mình không biết nội dung.
Một câu chuyện mà mình chỉ được đứng ngoài quan sát.
Một ký ức mà mình chưa từng có, nhưng lại cảm thấy gần gũi.
Đó là một phẩm chất rất đặc biệt của tranh lụa Đông Dương: không nói hết.
Người họa sĩ chỉ gợi một khoảnh khắc vừa đủ, rồi để người xem tự tiếp tục phần còn lại.
Năm cô gái đang nói gì với nhau?
Họ là bạn bè, chị em, người thân hay chỉ là những người phụ nữ vô tình ngồi cạnh nhau trong một buổi chiều?
Không ai biết.
Và có lẽ cũng không cần biết.
Bởi điều Vũ Cao Đàm giữ lại không phải là câu chuyện, mà là trạng thái.
Một sự yên tĩnh.
Một chút thanh lịch.
Một nhịp sống chậm.
Một không gian nữ tính, kín đáo, rất Á Đông nhưng lại mang tinh thần tạo hình hiện đại.
Điều này càng đáng chú ý khi tác phẩm ra đời năm 1939.
Đó là một thời điểm thế giới đang bước vào những biến động rất lớn. Nhưng trong tranh Vũ Cao Đàm, ta không nhìn thấy sự náo động ấy. Ngược lại, ông giữ lại một khoảng bình yên gần như tách khỏi thế giới bên ngoài.
Có thể chính sự đối lập ấy làm bức tranh thêm sâu.
Bên ngoài là một thế giới bất an.
Bên trong tranh là năm người phụ nữ đang ngồi cạnh nhau.
Không chiến tranh.
Không ồn ào.
Không phô trương.
Chỉ có con người, màu sắc và một khoảnh khắc rất đỗi bình thường.
Nhưng đôi khi chính những điều bình thường ấy lại sống lâu nhất.
Màu sắc của tác phẩm cũng đáng để nhìn kỹ.
Vũ Cao Đàm sử dụng những mảng đỏ, xanh, vàng tương đối rõ nhưng không làm bức tranh trở nên chói. Đặc biệt, chiếc áo vàng ở tiền cảnh gần như giữ vai trò của một nguồn sáng.
Màu vàng ấy kéo mắt người xem về phía trước.
Các mảng đỏ tạo lực.
Những vùng xanh giữ sự cân bằng.
Rồi toàn bộ không gian lùi dần vào nền một cách rất êm.
Nếu màu vàng mạnh hơn một chút, bố cục có thể bị bật ra quá mức. Nếu yếu hơn, tác phẩm có thể thiếu điểm nhấn. Vũ Cao Đàm giữ nó ở một mức vừa đủ – đủ để sáng nhưng không át, đủ để nổi nhưng vẫn nằm trong tổng thể.
Đó là thứ rất khó giải thích bằng lời, và càng khó cảm nhận qua ảnh.
Bởi tranh lụa có một vẻ đẹp riêng ở độ thấm, độ trong và độ rung rất nhẹ của màu. Có những vùng màu nhìn từ xa tưởng phẳng, nhưng khi đứng trước tranh thật mới thấy nhiều lớp sắc độ rất mỏng chồng lên nhau.
Chính vì vậy, một bức lụa khổ lớn tốt không chỉ là một tác phẩm đẹp hơn vì “to hơn”.
Nó tạo ra một trải nghiệm thị giác khác.
Người xem không còn nhìn một hình ảnh nhỏ, thân mật.
Họ gần như đứng trước cả một không gian.
Và có lẽ đây là một trong những lý do khiến tác phẩm này đặc biệt đến vậy.
Nhưng dù phân tích bao nhiêu về kích thước, bố cục, chất liệu hay lịch sử sáng tác, vẫn còn một câu hỏi thú vị hơn tất cả:
Ai là người đã mua bức tranh này?
Và quan trọng hơn:
Người ấy đã nhìn thấy điều gì trong tác phẩm để quyết tâm theo đuổi tới mức 3,7 triệu USD?
Ở mức vài trăm nghìn USD, một nhà sưu tập có thể còn cân nhắc nhiều về thị trường, mức giá tham chiếu, lịch sử giao dịch hay khả năng tăng giá.
Nhưng khi cuộc đấu đã bước qua ngưỡng vài triệu USD, tâm lý có lẽ bắt đầu thay đổi.
Mỗi lần trả giá tiếp theo không còn là một con số vô cảm.
Người mua hiểu rõ mình đang ở đâu.
Họ biết tác phẩm đã vượt mức dự đoán.
Họ biết mình đang bước vào một vùng giá chưa từng có tiền lệ rõ ràng với Vũ Cao Đàm.
Họ biết nếu tiếp tục, chính họ có thể là người tạo nên một kỷ lục mới.
Nhưng vẫn có người tiếp tục.
Đó mới là phần hấp dẫn nhất.
Đến một thời điểm nào đó, câu hỏi có lẽ không còn là:
“Bức tranh này đáng bao nhiêu tiền?”
Mà trở thành:
“Nếu hôm nay tôi dừng lại, bao giờ tôi mới gặp lại một Vũ Cao Đàm như thế này?”
Đó là tâm lý rất đặc biệt của sưu tập ở cấp độ cao.
Một tác phẩm tốt vẫn có thể còn gặp lại.
Nhưng một tác phẩm cùng lúc hội tụ đúng họa sĩ, đúng giai đoạn, đúng chất liệu, đúng kích thước, đúng đề tài, đúng phẩm chất và đúng cảm xúc thì chưa chắc cả đời gặp được lần thứ hai.
Khi ấy, giá không còn được quyết định hoàn toàn bởi so sánh thị trường.
Nó còn được quyết định bởi sự khan hiếm.
Bởi cảm xúc.
Bởi ký ức.
Và đôi khi bởi một điều rất riêng mà chỉ người mua mới hiểu.
Biết đâu năm cô gái trong tranh gợi cho chủ nhân mới một ký ức cá nhân.
Một hình ảnh gia đình.
Một người phụ nữ từng gặp.
Một không gian từng sống.
Một khoảnh khắc đã mất.
Hoặc đơn giản, người ấy nhìn thấy trong bức tranh một vẻ đẹp mà họ biết rằng mình không muốn để thuộc về người khác.
Chúng ta không thể biết nếu người mua không lên tiếng.
Nhưng chính sự không biết ấy lại khiến câu chuyện hấp dẫn hơn.
Bởi trong những cuộc đấu lớn, đôi khi giá trị cuối cùng của tác phẩm không nằm ở những gì thị trường có thể đo được.
Nó nằm ở sự kết nối giữa một con người và một vật thể nghệ thuật.
Một sự kết nối đủ mạnh để người đó nói với chính mình:
Tôi phải có tác phẩm này.
Và tiếp tục.
Cho đến khi tất cả những người khác dừng lại.
Bởi vậy, 3,7 triệu USD không chỉ đơn giản là tiền.
Nó là dấu hiệu cho thấy có một người đã tin rằng tác phẩm ấy đáng để mình đi đến cùng.
Và đó cũng là lý do kỷ lục lần này có thể sẽ còn được nhắc rất lâu.
Một mặt, Conversation d’élégantes au jardin bước vào lịch sử thị trường của Vũ Cao Đàm với một mức giá đặc biệt.
Mặt khác, nó thuộc nhóm những tác phẩm lụa khổ lớn hiếm gặp của ông.
Hai cái “nhất” ấy – một cột mốc giá và một quy mô lụa đặc biệt – hội tụ trong cùng một tác phẩm đã tạo nên một dấu ấn mà rất khó một bức tranh khác có thể lặp lại nguyên vẹn.
Từ nay, khi nhắc đến Vũ Cao Đàm trên thị trường quốc tế, người ta chắc chắn sẽ còn nhắc đến năm cô gái ấy.
Nhắc đến năm 1939.
Nhắc đến khu vườn.
Nhắc đến những mảng đỏ, xanh và vàng rất nhẹ nhưng rất sâu.
Nhắc đến một bức lụa lớn.
Nhắc đến mức giá 3,7 triệu USD.
Và có lẽ, người ta cũng sẽ còn tò mò rất lâu về chủ nhân mới.
Không phải chỉ vì người đó đã bỏ ra bao nhiêu tiền.
Mà bởi trong một căn phòng đấu giá, giữa rất nhiều người cùng muốn sở hữu tác phẩm, đã có một người quyết tâm hơn tất cả.
Một người không dừng lại.
Và cuối cùng, năm cô gái trong khu vườn đã thuộc về người ấy.
Có những bức tranh kết thúc câu chuyện ở tiếng búa.
Nhưng cũng có những bức tranh, chính từ tiếng búa ấy mới bắt đầu một chương mới.
Với Vũ Cao Đàm và năm cô gái trong khu vườn, 3,7 triệu USD có lẽ chính là khoảnh khắc như vậy.
Khi cộng sơ bộ theo mức giá hiển thị và phí của phiên đấu, tôi ước tính nhanh con số vào khoảng 3,9 triệu USD. Tuy nhiên, do không theo dõi trực tiếp toàn bộ phiên đấu, tôi đã xác nhận lại và con số chính thức là khoảng 3,7 triệu USD, theo thông tin từ Ace Lê – Cố vấn Cấp cao của Sotheby’s.