Tin đấu giá

Võ Lăng (Jean Volang) và một trong những bức tranh phong cảnh Việt Nam hiếm gặp trên thị trường quốc tế

Nghệ thuật Việt Nam

Tại một phiên đấu giá nghệ thuật gần đây ở Pháp, tác phẩm Animated Rice Field (Cánh đồng lúa nhộn nhịp) của họa sĩ Võ Lăng (Jean Volang, 1921–2005) đã gây chú ý khi đạt mức giá 36.500 euro, cao gấp nhiều lần so với mức ước tính ban đầu từ 3.000 đến 5.000 euro.

Tác phẩm sơn dầu trên toan, kích thước 60 x 73 cm, không chỉ phản ánh phong cách hội họa đặc trưng của Võ Lăng mà còn là một trong số rất ít tác phẩm còn ghi lại trực tiếp hình ảnh nông thôn Việt Nam của ông.

Sinh năm 1921 tại Huế, Võ Lăng thuộc thế hệ họa sĩ cuối cùng được đào tạo tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Các hồ sơ đấu giá tại Pháp đều xác nhận ông thuộc khóa XVI (1942–1945) của trường, đồng thời là học trò của danh họa Joseph Inguimberty – một trong những giáo sư có ảnh hưởng lớn nhất đối với nền mỹ thuật Đông Dương. Theo các tư liệu nghiên cứu về Võ Lăng, khóa học của ông có sự hiện diện của nhiều họa sĩ về sau trở thành những tên tuổi đáng chú ý như Trần Phúc Duyên, Nguyễn Quang Phòng, Đinh Minh và Phan Thông. Tuy nhiên, đây cũng là một trong những khóa học chịu ảnh hưởng trực tiếp của những biến động lịch sử trong thập niên 1940. Chương trình đào tạo chưa thể hoàn tất trọn vẹn như dự kiến do bối cảnh Cách mạng Tháng Tám và cuộc kháng chiến sau đó. Ngay từ những năm đầu theo học tại Mỹ thuật Đông Dương, Võ Lăng đã thể hiện sự quan tâm đặc biệt tới phong cảnh và đời sống nông thôn Việt Nam. Một số nghiên cứu cho biết ông từng sáng tác đề tài người nông dân trên đồng ruộng từ năm 1942, khi còn là sinh viên năm thứ nhất. Đây là giai đoạn ông quan sát trực tiếp cuộc sống quanh mình và bắt đầu tìm kiếm một ngôn ngữ tạo hình riêng thay vì chỉ đi theo lối tả thực học đường. Khoảng năm 1946, Võ Lăng rời Việt Nam sang Hồng Kông. Trong gần ba năm sinh sống tại đây, ông tiếp tục nghiên cứu hội họa và sáng tác nhiều đề tài cảng biển, thuyền buồm, vịnh biển với không gian rộng mở. Giai đoạn này được xem như bước chuyển quan trọng giúp ông mở rộng vốn quan sát và tiếp cận những khuynh hướng hội họa quốc tế.

Năm 1949, ông chuyển tới Paris và từ đó gắn bó với nước Pháp cho đến cuối đời. Nhiều nguồn tư liệu cho thấy ngoài hội họa, Võ Lăng còn hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh, thiết kế mỹ thuật phim hoạt hình, minh họa sách và nghệ thuật trình diễn. Ông triển lãm tại nhiều quốc gia, trong đó có Pháp, Ý và Hoa Kỳ, từng bước xây dựng vị trí riêng trong giới nghệ thuật quốc tế. Phần lớn các tác phẩm của Võ Lăng xuất hiện trên thị trường hiện nay được sáng tác sau khi ông định cư tại Pháp. Các đề tài quen thuộc bao gồm phong cảnh Paris, Venice, các cảng biển Normandy, làng quê Pháp, tĩnh vật, chân dung và đặc biệt là hình tượng ngựa. Giới sưu tập thường nhắc tới ông như một họa sĩ có năng lực xử lý màu sắc mạnh mẽ, kết hợp ảnh hưởng của Hậu Ấn tượng và Dã thú theo cách riêng. Chính vì vậy, Animated Rice Field mang ý nghĩa đặc biệt trong toàn bộ sự nghiệp của ông. Thay vì khung cảnh châu Âu quen thuộc, tác phẩm đưa người xem trở về với không gian đồng quê Việt Nam. Những người nông dân đội nón lá bước đi trên bờ ruộng ngập nước, phía xa là những lũy cây mờ trong hơi sương. Bố cục không chú trọng mô tả chi tiết mà tập trung vào cảm giác chuyển động và ánh sáng. Những lớp màu xanh lam, xanh ngọc, tím và xám được chồng phủ mềm mại, tạo nên hiệu ứng rung động thị giác đặc trưng của họa sĩ.

Trong tranh, cảnh vật dường như không đứng yên mà luôn vận động. Những dáng người nhỏ bé hòa vào nhịp điệu của cánh đồng, gợi nên cảm giác thanh bình nhưng đầy sức sống. Đây là cách tiếp cận rất khác với nhiều họa sĩ Đông Dương cùng thời vốn thiên về mô tả hiện thực. Ở Võ Lăng, phong cảnh được chuyển hóa thành cảm xúc và ký ức nhiều hơn là ghi chép trực tiếp. Điều đáng chú ý là số lượng tác phẩm mang đề tài nông thôn Việt Nam của Võ Lăng xuất hiện trên thị trường quốc tế hiện nay tương đối ít. Sau khi định cư tại Pháp, thế giới tạo hình của ông dần chuyển sang những khung cảnh châu Âu và các đề tài mang tính quốc tế hơn. Vì vậy, mỗi khi xuất hiện một tác phẩm còn lưu giữ hình ảnh Việt Nam thời kỳ đầu, giới sưu tập thường dành sự quan tâm đặc biệt.

Nhìn từ góc độ lịch sử mỹ thuật, Animated Rice Field không chỉ là một bức tranh phong cảnh đơn thuần. Tác phẩm còn là một dấu nối giữa hai chặng đường trong cuộc đời Võ Lăng: quãng thời gian tuổi trẻ gắn với môi trường Mỹ thuật Đông Dương và hành trình dài hơn nửa thế kỷ sáng tác tại Pháp. Chính sự giao thoa ấy đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho bức tranh, đồng thời góp phần lý giải vì sao tác phẩm đạt mức giá vượt xa dự đoán tại phiên đấu giá.