Gaston Suisse – bậc thầy sơn mài Art Déco Pháp và những tương đồng gợi mở với tranh Nguyễn Khang

Trong lịch sử mỹ thuật trang trí Pháp, Gaston Suisse được xem là một trong những nghệ sĩ sơn mài quan trọng nhất của thời kỳ Art Déco, sánh cùng Jean Dunand. Nếu Jean Dunand được biết đến bởi những bố cục hiện đại mạnh mẽ và hình học hóa, thì Gaston Suisse lại được nhớ đến như một thi sĩ của thiên nhiên, người dành gần như cả cuộc đời để xây dựng một thế giới động vật đầy duyên dáng trên những bề mặt sơn mài sang trọng.

Sinh năm 1896 tại Paris trong một gia đình yêu nghệ thuật, Gaston Suisse lớn lên giữa thư viện hơn 10.000 đầu sách của cha mình, trong đó có nhiều tư liệu quý về nghệ thuật Nhật Bản và Trung Hoa. Từ nhỏ, ông đã được tiếp xúc với mỹ thuật Viễn Đông, các bản khắc Ukiyo-e Nhật Bản và phong trào Japonisme đang thịnh hành tại châu Âu cuối thế kỷ XIX. Chính môi trường ấy đã góp phần tạo nên phong cách riêng biệt, mang vẻ đẹp thanh nhã và đậm chất Á Đông trong các sáng tác của ông.

Theo học tại Trường Mỹ thuật Trang trí Paris (École Supérieure des Arts Décoratifs), Gaston Suisse sớm bộc lộ tài năng về sơn mài. Ngay từ tuổi thiếu niên, ông đã giành huy chương vàng với những tác phẩm đầu tiên. Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, ông tiếp tục hoàn thiện kỹ thuật và nhanh chóng trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào Art Déco.

Một bước ngoặt quan trọng đến với ông khi còn rất trẻ, qua tình bạn với họa sĩ động vật nổi tiếng Paul Jouve. Hai người cùng chia sẻ niềm đam mê nghiên cứu thế giới tự nhiên. Gaston Suisse thường xuyên đến Jardin des Plantes ở Paris để ký họa động vật. Những chuyến đi tới các vườn thú ở Antwerp, Hamburg hay Bắc Phi đã giúp ông tích lũy hàng nghìn bản ký họa, trở thành nền tảng cho cả sự nghiệp sáng tác sau này.

Khác với nhiều nghệ sĩ Art Déco cùng thời, Gaston Suisse gần như dành trọn cuộc đời để khám phá vẻ đẹp của thiên nhiên. Sóc Malaysia, chim trĩ, chim công, báo đen, hươu, khỉ, cá nhiệt đới hay các loài bò sát xuất hiện liên tục trong các tác phẩm của ông. Dưới bàn tay của người nghệ sĩ, các loài vật được cách điệu một cách tinh tế, giản lược hình khối nhưng vẫn giữ được thần thái sống động. Những khoảng trống rộng, bố cục bất đối xứng và các đường nét mềm mại khiến nhiều tác phẩm mang hơi thở của tranh thủy mặc và nghệ thuật Nhật Bản. Không chỉ là một nghệ sĩ tài hoa, Gaston Suisse còn là một nhà nghiên cứu kỹ thuật sơn mài đầy sáng tạo.

Ông sử dụng vàng quỳ, bạc, bột nhôm, vỏ trứng, vảy cá ablette và nhiều phương pháp oxy hóa để tạo nên những hiệu ứng ánh sáng độc đáo. Chính sự cầu kỳ trong kỹ thuật đã đem đến cho tác phẩm của ông vẻ sang trọng và chiều sâu khó nhầm lẫn. Những năm 1920-1930 đánh dấu thời kỳ rực rỡ nhất của Gaston Suisse. Ông tham gia Triển lãm Quốc tế Nghệ thuật Trang trí năm 1925, Triển lãm Thuộc địa Paris năm 1931 và Triển lãm Quốc tế Paris năm 1937. Đặc biệt, năm 1937, ông thực hiện một công trình sơn mài đồ sộ dài khoảng 225 mét cho Palais de Tokyo và được trao Huy chương Vàng. Ông cũng cộng tác với nhiều tên tuổi lớn như Hermès, Ruhlmann, Jansen hay Edgar Brandt, đồng thời thiết kế đồ nội thất, kính màu và nhiều tác phẩm trang trí cho Nhà hát Opera Paris và Comédie Française.

Ngày nay, tác phẩm của Gaston Suisse được lưu giữ tại nhiều bảo tàng quan trọng như Musée d’Art Moderne de Paris, Musée des Années 30 ở Boulogne-Billancourt, Dallas Museum of Art, Musée de Vernon cùng nhiều bộ sưu tập tư nhân lớn. Năm 2025, triển lãm chuyên đề “Gaston Suisse – De nature et d’or” tại Bảo tàng Mỹ thuật Antoine Lécuyer ở Saint-Quentin một lần nữa khẳng định vị thế đặc biệt của ông trong lịch sử nghệ thuật Pháp.

Trong phiên đấu giá Fine and Decorative Arts tại Hôtel Drouot, Paris ngày 23 tháng 6 năm 2026, một tác phẩm tiêu biểu của Gaston Suisse mang tên “Những con sóc Malaysia trên cành cây” đã xuất hiện. Tác phẩm là một bảng trang trí bằng sơn mài kích thước 79,5 x 53 cm, được thực hiện trên nền sơn đen sâu, phần lá cây phủ vàng quỳ trong khi hai con sóc được tạo hình bằng bạc mang sắc bạc mềm mại. Góc phải dưới mang chữ ký “G. Suisse” màu đỏ. Khung gốc bằng sơn mài vẫn còn được giữ lại, dù có một số chỗ bong tróc và thiếu hụt theo thời gian. Đáng chú ý, catalogue của phiên đấu giá cho biết một tác phẩm rất gần với bảng trang trí này từng xuất hiện trong triển lãm “Le monde animal dans l’Art décoratif des années 30” tại Valbonne năm 2007 và triển lãm “Gaston Suisse – De nature et d’or” tại Bảo tàng Mỹ thuật Saint-Quentin năm 2025. Các tác phẩm tương tự cũng được in trong catalogue của hai cuộc triển lãm này, cho thấy đây không chỉ là một vật phẩm trang trí thông thường mà còn sở hữu nền tảng tư liệu và đối chứng học thuật đáng chú ý.

Hiện nay, các bảng sơn mài của Gaston Suisse được giới sưu tập Art Déco săn tìm mạnh mẽ. Một số tác phẩm đẹp từng đạt mức giá khá cao, trong khi những sáng tác lớn với đề tài chim công, chim trĩ hay báo đen, có xuất xứ rõ ràng và tình trạng bảo quản tốt, đã đạt tới vài chục nghìn euro trên thị trường quốc tế. Đối với người yêu mỹ thuật Việt Nam, thế giới nghệ thuật của Gaston Suisse gợi lên nhiều liên tưởng thú vị. Dù chưa có tư liệu xác nhận mối liên hệ trực tiếp, nhưng không loại trừ khả năng các nghệ sĩ Việt Nam thời Đông Dương đã ít nhiều tiếp cận với tinh thần Art Déco Pháp. Một số tác phẩm động vật của Nguyễn Khang cho thấy những tương đồng đáng chú ý về nền sơn đen, cách sử dụng vàng son, tính trang trí và tinh thần Á Đông trong bố cục. Những tương đồng ấy có lẽ phản ánh sự giao thoa tự nhiên giữa mỹ thuật Pháp và nghệ thuật Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX.

Sau gần một thế kỷ, những tác phẩm của Gaston Suisse vẫn giữ nguyên vẻ đẹp sang trọng và sức hấp dẫn đặc biệt. Chúng không chỉ là những tác phẩm trang trí mang tinh thần Art Déco mà còn là minh chứng cho sự gặp gỡ tinh tế giữa nghệ thuật phương Đông, thiên nhiên và chủ nghĩa hiện đại của nước Pháp – một thế giới vừa thanh nhã, vừa giàu chất thơ, vẫn còn nguyên sức quyến rũ đối với giới sưu tập quốc tế ngày nay.